Aan die rand van die Sahara lê 'n stad wie se naam handelaars eens met afwagting vervul en geleerdes maande lank oor warm woestynsand laat reis het. Timbuktu is geen mite nie. Dit is 'n werklike stad in die hedendaagse Mali, en was eeue lank een van die belangrikste sentrums van Islamitiese geleerdheid en beskawing ter wêreld.
'n Stad wat uit handel ontstaan het
Timbuktu is omstreeks die vyfde eeu AH (elfde eeu CE) deur Toeareg-nomades gestig as 'n seisoenale kamp naby die groot draai van die Nigerrivier. Die stad het op 'n kruispad tussen die Sahara en die vrugbare Sahel gelê en Noord-Afrika met die rykdom van Wes-Soedan verbind. Hierdie ligging het Timbuktu vinnig een van die strategies belangrikste plekke op die vasteland gemaak.
Van die kosbaarste handelsware van die Middeleeuse wêreld het deur Timbuktu gegaan:
- Goud. Dit is in die ryke van Mali en Songhai ontgin en deur Timbuktu noordwaarts na die Middellandse See vervoer. In Europa het die stad se naam later sinoniem geword met onvoorstelbare rykdom.
- Sout. Sout was noodsaaklik vir lewe en die bewaring van voedsel. Dit het uit die Saharamyne van Taghaza suidwaarts gekom en is teen byna dieselfde gewig vir goud verruil.
- Kennis. Dit was moontlik die kosbaarste handelsware van almal. Kennis het in elke rigting gevloei deur die geleerdes, manuskripte en studente wat Timbuktu hulle tuiste gemaak het.
Die goue era: 'n Stad van kennis
Timbuktu het gedurende die veertiende en vyftiende eeu CE sy hoogtepunt as sentrum van geleerdheid bereik. Die Mali-ryk het hierdie ontwikkeling ondersteun, veral ná Sultan Mansa Musa se beroemde pelgrimstog na Makkah in 1324. Hy het geleerdes en argitekte saam met hom na Wes-Afrika teruggebring, en Timbuktu het tot 'n ware stad van geleerdheid gegroei.
Op sy hoogtepunt het die stad byna 200 Qur'an-skole gehad wat basiese Islamitiese onderrig aangebied het. Die Sankore-moskee het as 'n universiteit gedien en geleerdes uit die hele Islamitiese wêreld gelok, onder meer uit die Maghreb, Egipte en Andalusië. Na raming het ongeveer 25 000 studente in Timbuktu gewoon toe die stad 'n totale bevolking van sowat 100 000 gehad het. Dit was destyds een van die grootste konsentrasies van akademiese bedrywighede ter wêreld.
Hierdie nalatenskap het uit 'n gemeenskap gegroei wat die woorde van die Profeet Muhammad ﷺ ernstig opgeneem het:
"If Allah wants to do good to a person, He makes him comprehend the religion."
(Sahih al-Bukhari 71, Book 3, Hadith 13)
Die manuskripte: Afrika se geskrewe erfenis
Timbuktu se biblioteke bied 'n kragtige antwoord op die gedagte dat Afrika nie 'n geskrewe geskiedenis gehad het nie. Meer as 300 000 manuskripte, geskryf in Arabies en plaaslike Afrikatale, word in die stad se private en openbare versamelings bewaar. Die onderwerpe dek die volle omvang van Islamitiese en menslike kennis:
- Qur'an-wetenskappe, tafsir en fiqh (Islamitiese regsleer)
- Hadith en usul al-fiqh (die beginsels van Islamitiese reg)
- Geskiedenis, biografie en geslagsregisters
- Geneeskunde, sterrekunde, wiskunde en filosofie
- Poësie, letterkunde en taalkunde
Hierdie manuskripte bewys dat daar in Timbuktu 'n geletterde en hoogs ontwikkelde beskawing bestaan het wat die volle omvang van menslike kennis bestudeer het. Dit was eeue voordat groot dele van Europa toegang tot dieselfde kennis gehad het.
Een van Timbuktu se grootste geleerdes was Ahmad Baba al-Timbukti (1556 tot 1627), 'n regsgeleerde van die Maliki-skool wat meer as veertig werke geskryf het. Sy geleerdheid is regoor die Islamitiese wêreld erken. Nadat hy met geweld na Marrakesh verban is, het hy betreur dat hy 1 600 van sy eie boeke in Timbuktu moes agterlaat. Hy het bygevoeg dat hy minder boeke as enige van sy familielede besit het. Groot persoonlike biblioteke was in Timbuktu nie die uitsondering nie, maar deel van die stad se kultuur.
Islam in Afrika: 'n beskawing wat Afrikane opgebou het
Timbuktu wys dat Afrikaanse Moesliems in Wes-Afrika hulle eie Islamitiese beskawing opgebou, ontwikkel en met die wêreld gedeel het. Die stad het die Qur'an se oproep tot kennis en nadenke in die praktyk uitgeleef:
"Sê: Is hulle wat weet gelyk aan hulle wat nie weet nie? Alleen mense van begrip sal omgee."
(Qur'an 39:9)
Die stad het ook gewys hoe plaaslike tradisies en Islamitiese leringe saam in een gemeenskap kon bestaan. Verskeie Afrikavolke, waaronder die Toeareg, Songhai en Fulani, het daar saam 'n vooruitstrewende samelewing gebou wat deur geloof en kennis verenig is.
Timbuktu vandag
Die stad het gedurende die afgelope eeue ernstige terugslae beleef. Die Marokkaanse inval van 1591 het sy netwerke van geleerdes ontwrig, en koloniale bewind het die stad se erfenis verder na die kantlyn gedwing. Tydens die ekstremistiese besetting van 2012 het onvervangbare manuskripte gevaar geloop om doelbewus vernietig te word. Malinese geleerdes het hulle lewens gewaag om honderdduisende dokumente in die geheim na veiligheid in Bamako te neem. Die manuskripte het behoue gebly.
Timbuktu is vandag 'n UNESCO-wêrelderfenisgebied. Die drie groot moskees, Djinguereber, Sankore en Sidi Yahia, staan steeds soos hulle al eeue lank staan. Die stad se verhaal leef voort.
Wat Timbuktu vandag vir ons beteken
Timbuktu herinner ons daaraan dat Afrika nog altyd 'n tuiste van geleerdheid en Islamitiese beskawing was. Vir elke Afrika-Moesliem wat geleer is dat sy of haar erfenis net 'n klein rol in die geskiedenis van Islam gespeel het, vertel Timbuktu 'n ander verhaal. Hulle voorouers was onder die mense wat hierdie geloof gedra, bestudeer en aan ander geleer het.
Die geleerdes van Timbuktu het hele stede rondom die soeke na kennis gebou. Mag Allah ﷻ hulle nalatenskap bewaar, dit in die harte van hulle nakomelinge laat herleef en die Afrika-Moesliem-Ummah seën met geleerdes wat hierdie eeue oue toewyding aan kennis en aan Allah voortsit.